Làm nghiên cứu không khó. Lái xe mới khó.
Một trải nghiệm nhỏ sau vô lăng và những điều mình suy ngẫm trong hành trình làm nghiên cứu.
Tuần trước khi đang trên đường lái xe về nhà, mình đã suýt tông vào một chiếc xe tải phía trước. Không phải vì đường quá đông, cũng không phải vì xe phía trước phanh gấp, mà vì một khoảnh khắc rất chủ quan của chính mình.
Trong vài giây tim mình đập rất nhanh, xen lẫn một chút cảm giác hoảng hốt và sợ. Rất may là mình đã kịp lấy lại kiểm soát, đạp thắng kịp lúc, và tránh được một tai nạn nghiêm trọng mà có thể bây giờ mình đã không thể ngồi đây để gõ vài dòng này.
Sau khi lấy lại bình tĩnh và làm chủ được tình huống, một suy nghĩ khá lạ bật lên trong đầu mình: Làm nghiên cứu thật ra không khó. Lái xe mới thực sự khó. Nhưng càng nghĩ, mình càng nhận ra hai hành trình này có rất nhiều điểm tương đồng.
Năm ngoái, một trong những “thất bại” khiến mình tổn thương nhất là việc mình trượt bằng lái xe G (full) của Canada đến ba lần.
Ở Canada, để có được bằng lái xe có giá trị vĩnh viễn, bạn phải đi qua ba cột mốc:
G1 – bài kiểm tra lý thuyết, đậu bằng này bạn có thể lái xe hợp pháp nhưng với điều kiện phải có thầy dạy lái xe hoặc người có bằng lái xe chính thức trên 5 năm ngồi kế bên.
G2 – bài kiểm tra lái xe cấp độ 2, các kĩ năng cơ bản, lái xe trên đường khu dân cư và cao tốc. Đậu bằng này bạn có thể tự mình lái xe ở mọi nơi. Nhưng bằng chỉ có giá trị 5 năm.
và G (full) – bài kiểm tra lái xe trên đường cao tốc, có giá trị vĩnh viễn và được dùng hợp pháp ở một số nước, trong đó có Việt Nam.
Nhiều năm trước khi mình rớt một số học bổng tiến sĩ, mình không hề khóc. Khi nhận email báo từ chối đăng bài báo, mình cũng thấy rất bình thường, chẳng hiểu sao mỗi lần rớt lái xe thì khóc nức nở. Tuần trước lại thêm một khoảnh khắc đáng nhớ, chặng đường lái xe hơn một tiếng về nhà mình có dịp suy ngẫm rất nhiều về công việc chính mình đang làm hiện tại: làm nghiên cứu.
Bài học thứ nhất: Làm nhiều không có nghĩa là làm giỏi
Mình đã có bằng G2 và đã lái xe cả trên đường làng lẫn đường cao tốc suốt khoảng bốn năm.
Mỗi tuần mình vẫn lái xe cao tốc vài lần, mỗi chuyến đi thường kéo dài hàng trăm cây số. Mỗi ngày đều đưa đón con đi học vài cây số.
Nhìn bề ngoài, có vẻ như mình là một tài xế có kinh nghiệm. Nhưng những lần trượt G full buộc mình phải đối diện với một sự thật không dễ chịu: lái xe nhiều và thường xuyên không có nghĩa là mình đang lái đúng luật, đúng chuẩn, hay thực sự đã làm chủ kỹ năng.
Khi nhìn lại các lần thi trượt, mình nhận ra rằng khi nhập làn vào đường cao tốc, mình chưa thực sự mạnh dạn đạp ga lên tốc độ yêu cầu; khi đổi làn, mình thường do dự và thiếu sự quyết đoán. Đặc biệt, trong lần thi thứ 3, mình không để ý thấy xe trước mặt đang xi nhan phải nên đã không nhường đường.
Khoảnh khắc suýt va chạm tuần trước cũng bắt nguồn từ chính điều đó: sự quen tay và một chút chủ quan
Rất nhiều người làm nghiên cứu – và mình từng là một trong số đó – làm rất nhiều: đọc nhiều bài, thu thập nhiều dữ liệu, viết rất nhiều trang. Nhưng làm nhiều không đảm bảo rằng phương pháp đang được áp dụng đúng, lập luận đủ chặt, hay phân tích đủ sâu.
Kinh nghiệm chỉ thực sự trở thành năng lực khi nó đi kèm với ý thức phản tư: mình đang làm gì, làm như thế nào, làm vậy đã đúng chuẩn chưa, và mình có lý luận chặt chẽ cho những gì mình đang làm chưa.
Và một thực tế nữa là nhiều người làm nghiên cứu lâu năm và làm như một thói quen. Cứ nghĩ là những gì mình đang làm là đúng. Không chịu học hỏi thêm. Không nâng cấp kĩ năng.
Làm nhiều và lâu không đồng nghĩa với làm đúng.
Và càng không đồng nghĩa với làm tốt.
Một nhà nghiên cứu cần phải luôn có tinh thần cầu tiến. Học hỏi và phát triển năng lực. Chấp nhận mình còn thiếu sót. Sẵn sàng từ bỏ những thói quen không tốt, không còn phù hợp để tiếp thu và học cái mới.
Bài học thứ hai: Luôn tồn tại khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành
Mình trượt kỳ thi lái xe không phải vì không biết luật. Mình biết rất rõ yêu cầu về tốc độ, quy định đối với việc lái xe. Mình cũng biết rất rõ mình đã sai ở đâu. Vấn đề không nằm ở kiến thức, mà nằm ở khả năng thực thi kiến thức đó trong bối cảnh thật, dưới áp lực thật.
Giữa biết và làm được luôn tồn tại một khoảng cách.
Khoảng cách đó không tự biến mất chỉ vì mình học thêm hay đọc thêm.
Trong đào tạo nghiên cứu, chúng ta thường tiếp cận rất nhiều với lý thuyết, khung phương pháp, và quy trình. Nhưng khi bước vào dự án nghiên cứu thực sự, nhiều người lại loay hoay không biết áp dụng những điều đó như thế nào cho đúng trong bối cảnh cụ thể.
Kỹ năng nghiên cứu không hình thành từ việc “biết”, mà từ việc làm đi làm lại, sai, sửa, và phản tư. Mình từng thấy – và từng trải qua – việc hiểu rất rõ về phương pháp, nhưng khi bắt tay vào thiết kế nghiên cứu, thu thập dữ liệu, hay phân tích, thì mọi thứ trở nên lúng túng. Không phải vì thiếu năng lực, mà vì kỹ năng nghiên cứu không hình thành từ việc “biết”, mà từ việc “làm đi làm lại” trong những tình huống thật.
Giống như khi lái xe, mình biết mình cần nhập làn dứt khoát hơn. Nhưng chỉ khi đặt mình vào đúng tình huống, chịu áp lực thời gian và giao thông thật, mình mới nhận ra mức độ quyết đoán đó trông như thế nào trong thực tế.
Khoảng cách giữa lý thuyết và thực hành không phải là dấu hiệu của thất bại.
Nó là dấu hiệu rằng mình đang ở đúng nơi để học.
Bài học thứ ba: Đa nhiệm chưa bao giờ là dễ – sức mạnh của sự tập trung
Lái xe là một ví dụ điển hình của đa nhiệm (multitasking): kiểm soát tốc độ, đọc biển báo, quan sát xe xung quanh, và ra quyết định trong thời gian rất ngắn. Khoảnh khắc suýt va chạm tuần trước xảy ra rất nhanh. Mình nhận ra ngay có gì đó không ổn và nhận ra nguy cơ gần như ngay lập tức và kịp thời kiểm soát tình huống.
Khả năng tập trung đúng vào điều quan trọng nhất tại thời điểm đó đã cứu mình.
Chúng ta thường phải làm nhiều thứ cùng lúc: Chăm sóc gia đình, công việc chính, công việc phụ, học hành, rồi làm nghiên cứu. Nhưng nghiên cứu chất lượng cao đòi hỏi những khoảng thời gian tập trung sâu, nơi tư duy không bị phân tán.
Thời làm tiến sĩ, có những giai đoạn mình vừa học courses trên trường, làm trợ lý giảng dạy, làm trợ lý nghiên cứu cho nhiều dự án, vừa viết luận án, vừa cộng tác với đồng nghiệp. Mình duy trì chất lượng bằng cách giảm đa nhiệm có chủ ý: dành trọn một hoặc hai ngày cho một dự án nhất định trước khi chuyển sang dự án khác. Nhịp làm việc đó giúp mình giữ được sự bình tĩnh, rõ ràng và nhất quán trong tư duy.
Đa nhiệm có thể giúp mình bận rộn, nhưng chỉ sự tập trung mới giúp mình làm đúng và làm tốt.
Bài học thứ tư: Công cụ rất hữu ích – nhưng không thể thay thế năng lực thật
Lý do sâu xa khiến mình suýt va chạm với xe tải tuần trước nằm ở sự phụ thuộc vào công cụ hỗ trợ.
Khi lái xe cao tốc, mình thường bật cruise control. Khi lái xe đến một tốc độ mình muốn và bật chế độ này lên. Xe sẽ tự lái và tự điều chỉnh tốc độ và giữ khoảng cách an toàn với xe trước mặt. Khi bật chế độ này lên, mình có thể thư giãn một chân không cần giữ ga. Nhưng do trời mưa và tuyết rơi, hệ thống này tự động tắt, và mình đã không nhận ra ngay. Mình để xe tự chạy theo thói quen, cho đến khi tiến rất sát xe tải và mình chợt nhận ra xe không hề giảm tốc “Ủa, sao khoảng cách ngắn quá vậy?” Mình tự thốt lên, vì bình thường xe tự giảm tốc và giữ khoảng cách an toàn với xe trước mặt.
May mắn là mình phanh kịp thời và mình rút ra một bài học vô cùng quan trọng trong cả lái xe và nghiên cứu:
Công cụ có thể hỗ trợ, nhưng không bao giờ được thay thế sự chủ động và năng lực thực của con người.
Trong nghiên cứu, điều này đúng hơn bao giờ hết với sự bùng nổ của các công cụ AI. AI cũng giống như cruise control. Nếu mình phụ thuộc quá nhiều, để công cụ “cầm lái thay mình”,đọc thay, viết thay, phân tích thay, và thậm chí tư duy thay, thì nguy cơ không chỉ là một bài nghiên cứu kém chất lượng, mà là dần đánh mất năng lực nghiên cứu của chính mình.
Tuy nhiên, bài học ở đây không phải là tránh xa AI.
Giống như cruise control trong lái xe, AI có thể là một trợ lý rất hiệu quả: giúp tiết kiệm thời gian, hỗ trợ xử lý khối lượng thông tin lớn, gợi ý cấu trúc, hoặc hỗ trợ bước đầu trong quá trình tư duy. Nhưng AI không được cầm lái thay mình.
Nhà nghiên cứu vẫn phải là người:
đặt câu hỏi nghiên cứu,
ra quyết định phương pháp luận,
chịu trách nhiệm về phân tích và diễn giải,
và đảm bảo liêm chính học thuật trong toàn bộ quá trình.
Chính vì vậy, thay vì né tránh, mình tin rằng chúng ta cần chủ động học cách làm việc với AI một cách đúng đắn và hiệu quả: coi AI là cánh tay đắc lực, không phải là người thay thế. Dùng AI để mở rộng năng lực, chứ không làm mờ đi năng lực thật.
Đó cũng là lý do mình đang thiết kế một khóa học về các ứng dụng AI trong nghiên cứu một cách có trách nhiệm – nơi AI được đặt đúng vai trò: hỗ trợ tư duy, nâng cao hiệu quả, và không vi phạm các nguyên tắc liêm chính khoa học.
Sau tất cả, mình nhận ra rằng cả lái xe và làm nghiên cứu đều không phải là những hành trình dành cho sự vội vàng hay chủ quan. Chúng đòi hỏi sự hiện diện trọn vẹn, khả năng tự quan sát, tự điều chỉnh, và chấp nhận rằng mình luôn đang học – ngay cả khi đã có bằng, đã có kinh nghiệm, hay đã đi được một quãng đường dài.
Nghiên cứu không khó vì nó phức tạp. Nó khó vì nó yêu cầu mình thành thật với năng lực của chính mình, nhận ra những khoảng trống giữa điều mình biết và điều mình làm được, và kiên nhẫn lấp đầy khoảng trống đó bằng thực hành, phản tư, và đôi khi là thất bại.
Dù bây giờ đã có những ý tưởng về xe không người lái, nhưng mình tin trong nghiên cứu, AI hay bất kỳ công cụ nào khác sẽ không bao giờ thay thế được con người. Chúng chỉ nên đóng vai trò hỗ trợ hành trình, chứ không quyết định hướng đi.
Mình đã trượt bằng lái xe ba lần. Mình cũng từng bị từ chối học bổng vài lần, bị phản biện, bị yêu cầu sửa đi sửa lại bản thảo. Nhưng nhìn lại, những khoảnh khắc đó không làm mình chậm lại – chúng làm mình đi chắc hơn và học hỏi được nhiều hơn.
Nghiên cứu không phải là đích đến. Nó là một hành trình dài, nơi mỗi lần vấp là một lần học cách lái tốt hơn, chậm hơn, và có trách nhiệm hơn – với chính mình, với tri thức, và với cộng đồng học thuật.
Research is a journey. Travel it well.